Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά στην Καστοριά: τι να δεις και τι να προλάβεις

Στην Καστοριά οι γιορτές έχουν ώρα έναρξης. Τα μεσάνυχτα της 23ης Δεκεμβρίου ανάβουν οι κλαδαριές στις γειτονιές της παλιάς πόλης και αμέσως μετά ξεκινούν τα Κόλιαντα, τα τοπικά κάλαντα. Παρέες με φαναράκια και παραδοσιακές φορεσιές γυρίζουν στα σοκάκια του Ντολτσού και του Απόζαρι, χτυπούν τις ξύλινες πόρτες και αλλάζουν τους στίχους ανάλογα με το ποιος μένει μέσα. Όποιος φτάσει ανήμερα των Χριστουγέννων θα βρει μια πόλη στολισμένη, θα έχει όμως χάσει τη βραδιά που ξεχωρίζει την Καστοριά από κάθε άλλον χειμερινό προορισμό.

Η πόλη στις γιορτές

Η Καστοριά είναι χτισμένη σε μια χερσόνησο που μπαίνει μέσα στη λίμνη Ορεστιάδα, οπότε όπου κι αν σταθείς έχεις νερό από τη μία ή την άλλη πλευρά. Οι δύο παλιές συνοικίες, το Ντολτσό στα νότια και η Απόζαρι στα βόρεια, κρατούν τα αρχοντικά που έχτισαν οι γουναράδες από τον δέκατο έβδομο αιώνα και μετά. Είναι τριώροφα, με ξυλόγλυπτα ταβάνια στους επάνω ορόφους και με σαχνισιά, δηλαδή κλειστές ξύλινες προεξοχές που βγαίνουν πάνω από τον δρόμο. Μερικά λειτουργούν σήμερα ως μουσεία, άλλα ως ξενώνες.

Ανάμεσά τους υπάρχουν δεκάδες βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες, τόσες που η πόλη έχει από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις στη χώρα. Η Παναγία Κουμπελίδικη, με τον ψηλό κυλινδρικό τρούλο της, είναι η πιο αναγνωρίσιμη. Τον Δεκέμβριο οι περισσότερες ανοίγουν με περιορισμένο ωράριο, οπότε αν σε ενδιαφέρουν οι τοιχογραφίες καλό είναι να ρωτήσεις στο Βυζαντινό Μουσείο πριν ξεκινήσεις τη βόλτα.

Ο εορταστικός στολισμός συγκεντρώνεται στην πλατεία Ομονοίας, όπου στήνεται το δέντρο της πόλης, στους πεζόδρομους γύρω από την οδό Μητροπόλεως και στην παραλίμνια ζώνη. Η απόσταση από το ένα άκρο στο άλλο καλύπτεται με τα πόδια, οπότε το αυτοκίνητο μένει στο ξενοδοχείο.

Εκδηλώσεις και θεματικό πάρκο

Ο δήμος τρέχει κάθε χειμώνα ένα ενιαίο εορταστικό πρόγραμμα από τις 8 Δεκεμβρίου ως τις 8 Ιανουαρίου. Η φωταγώγηση του δέντρου στην πλατεία Ομονοίας γίνεται στην αρχή του, ενώ οι υπόλοιπες εκδηλώσεις απλώνονται σε όλο το διάστημα.

Ο βασικός χώρος είναι το θεματικό πάρκο που στήνει ο δήμος στην παραλίμνια ζώνη, με το Πολικό Εργαστήρι. Λειτουργεί με διαφορετικές ώρες κάθε μέρα. Αυτό ψάχνουν συνήθως όσοι αναζητούν χριστουγεννιάτικο χωριό στην Καστοριά. Μέσα γίνονται παιδικές δραστηριότητες, κουκλοθέατρα και προβολές, ενώ η αίθουσα εκδηλώσεων του ενυδρείου φιλοξενεί παρουσιάσεις βιβλίων.

Πέρα από το πάρκο, ο δήμος οργανώνει ξεναγήσεις στο Ντολτσό και στην Απόζαρι, με σημείο συνάντησης συνήθως την πλατεία Ομονοίας ή το Δημαρχιακό Μέγαρο. Στη λίμνη γίνονται περιηγήσεις τα μεσημέρια ορισμένων ημερών, που τις ονομάζει EcoΒόΛΤΑ. Τις ημέρες πριν από την παραμονή δίνεται και η χριστουγεννιάτικη συναυλία του Μπαϊρακτάρειου Δημοτικού Ωδείου.

Το αναλυτικό πρόγραμμα βγαίνει στα τέλη Νοεμβρίου από τον δήμο, με ακριβείς ημερομηνίες και ώρες. Αξίζει να το δεις πριν κλείσεις διανυκτερεύσεις, επειδή οι μεγάλες εκδηλώσεις δεν πέφτουν κάθε χρόνο στις ίδιες ημέρες.

Κλαδαριές, Κόλιαντα και τι δεν είναι Ραγκουτσάρια

Το πιο ζωντανό έθιμο των Χριστουγέννων στην περιοχή είναι οι κλαδαριές, οι μεγάλες φωτιές που στήνονται στις 23 Δεκεμβρίου σε γειτονιές της πόλης και στα χωριά του νομού. Η λαϊκή εξήγηση θέλει τη φωτιά να ζεσταίνει τον νεογέννητο Χριστό. Στην πράξη λειτουργεί ως σημείο συγκέντρωσης: μαζεύεται ο κόσμος γύρω, κερνιούνται τσίπουρο και μεζέδες, ενώ η βραδιά συνεχίζεται ως αργά.

Από τα μεσάνυχτα της ίδιας ημέρας ξεκινούν τα Κόλιαντα. Η διαφορά τους από τα συνηθισμένα κάλαντα βρίσκεται στους στίχους, που αλλάζουν από σπίτι σε σπίτι. Οι ευχές προσαρμόζονται σε αυτόν που ανοίγει την πόρτα: άλλες για δάσκαλο, άλλες για μικρό παιδί, για κόρη που παντρεύεται ή για ξενιτεμένο. Οι νοικοκυραίοι υποδέχονται τις παρέες στις αυλές τους και ανταλλάσσουν ευχές με κρασί.

Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση που μπερδεύει πολλούς επισκέπτες. Τα Ραγκουτσάρια, το καρναβάλι για το οποίο είναι γνωστή η Καστοριά, δεν έχουν σχέση με τα Χριστούγεννα. Γίνονται από τις 6 ως τις 8 Ιανουαρίου, ξεκινούν το απόγευμα των Θεοφανείων και κορυφώνονται με την παρέλαση των μπουλουκιών. Αν θέλεις και τα δύο, θέλεις δύο ξεχωριστά ταξίδια.

Η αλλαγή του χρόνου και τα μπουλούκια του Ιανουαρίου

Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς ο δήμος στήνει υπαίθριο πάρτι με ζωντανή μουσική σε κεντρική πλατεία της πόλης, από τις έντεκα το βράδυ ως μετά τα μεσάνυχτα. Η πλατεία αλλάζει από χρονιά σε χρονιά: τα τελευταία χρόνια η γιορτή έγινε μία φορά στο Ντολτσό και μία δίπλα στο δημαρχείο. Πυροτεχνήματα δεν περιλαμβάνονται στο επίσημο πρόγραμμα. Τα χωριά γύρω από την πόλη, όπως το Μαυροχώρι, αλλάζουν τον χρόνο στη δική τους πλατεία, με μουσική, κρασί και μεζέδες.

Από την επόμενη μέρα η περιοχή μπαίνει σε καρναβάλι, πολύ πριν από τις Απόκριες. Ανήμερα της Πρωτοχρονιάς η Κλεισούρα έχει τα δικά της Αργκουτσάρια στην κεντρική πλατεία, ενώ στο Μακροχώρι βγαίνουν τα πρώτα μπουλούκια. Τις επόμενες μέρες ακολουθούν παρελάσεις της Σούρβας σε χωριά όπως η Λιθιά και η Κορησός, καθώς και γουρουνοχαρές, η παλιά γιορτή του σφαξίματος του γουρουνιού, που σήμερα αναβιώνει με χοιρινό, τσιγαρίδες και μουσική στην πλατεία του χωριού. Στις 5 Ιανουαρίου η πλατεία Απόζαρι στήνει τη γιορτή της φασολάδας και το βράδυ τα μπουλούκια της πόλης βγαίνουν για πατινάδα. Όλα αυτά καταλήγουν στα Ραγκουτσάρια, με την παρέλαση της 8ης Ιανουαρίου να ξεκινά στις δύο το μεσημέρι από το δημαρχείο και να κατεβαίνει τη Μητροπόλεως.

Ένα ταξίδι για την Πρωτοχρονιά με τρεις ή τέσσερις μέρες στην πόλη προλαβαίνει την αρχή αυτού του κύκλου, με τα πρώτα μπουλούκια στα χωριά. Για τα ίδια τα Ραγκουτσάρια χρειάζεται ταξίδι γύρω από τα Θεοφάνεια.

Το τραπέζι και το ρεβεγιόν των Χριστουγέννων

Η καστοριανή κουζίνα στηρίζεται σε τρία πράγματα: το τουρσί λάχανο, τα όσπρια και τα ψάρια της λίμνης. Οι σαρμάδες, δηλαδή τα ντολμαδάκια με αρμιά αντί για αμπελόφυλλο, εμφανίζονται σε κάθε γιορτινό τραπέζι. Από την ίδια πρώτη ύλη βγαίνει και η αρμιόπιτα. Οι κεφτέδες με μακάλο σερβίρονται σε σάλτσα από αλεύρι, ντομάτα και πολύ σκόρδο, ενώ το γριβάδι στον ταβά είναι το λιμνίσιο ψάρι που θα βρεις πιο εύκολα τον χειμώνα.

Τα φασόλια γίγαντες και ελέφαντες της περιοχής έχουν Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη, οπότε μια φασολάδα εδώ δεν είναι η ίδια με αλλού. Στα τυριά ξεχωρίζουν το κασέρι και η κεφαλογραβιέρα Καστοριάς. Για το τέλος του γεύματος υπάρχουν οι σάλιαροι, νηστίσιμα γλυκά που θυμίζουν κουραμπιέδες και φτιάχνονται κυρίως μέσα στη νηστεία, πριν από τα Χριστούγεννα.

Για το ρεβεγιόν των Χριστουγέννων, τα περισσότερα ξενοδοχεία και αρκετές ταβέρνες στο Ντολτσό σερβίρουν κλειστό μενού με ζωντανή μουσική. Οι θέσεις πιάνονται νωρίς, συνήθως από τα μέσα Νοεμβρίου. Αν ταξιδεύεις με παρέα πάνω από τέσσερα άτομα, η κράτηση γίνεται μαζί με τη διαμονή.

Η λίμνη τον χειμώνα και το Σπήλαιο του Δράκου

Ο γύρος της χερσονήσου είναι μια διαδρομή λίγο κάτω από δέκα χιλιόμετρα πάνω στον παραλίμνιο δρόμο, σχεδόν επίπεδη, με το νερό συνέχεια δίπλα. Τον Δεκέμβριο η ομίχλη κάθεται χαμηλά τα πρωινά και σηκώνεται αργά, οπότε οι πιο καθαρές ώρες για φωτογραφία είναι μετά τις έντεκα. Στην ίδια διαδρομή συναντάς την Παναγία Μαυριώτισσα, μοναστήρι του ενδέκατου αιώνα με τοιχογραφίες στην εξωτερική πλευρά.

Λίγο πριν από αυτήν βρίσκεται το Σπήλαιο του Δράκου, με λίμνες στο εσωτερικό του και διαδρομή σε διαδρόμους. Το ωράριο αλλάζει τον χειμώνα και οι ημέρες λειτουργίας περιορίζονται, οπότε επιβεβαίωσέ το τηλεφωνικά την ίδια εβδομάδα που ταξιδεύεις.

Ο καιρός θέλει προσοχή. Η πόλη βρίσκεται σε υψόμετρο γύρω στα εξακόσια μέτρα και η λίμνη κρατάει την υγρασία, οπότε το κρύο είναι διαπεραστικό ακόμα και όταν το θερμόμετρο δεν δείχνει κάτι ακραίο. Χιόνι στην ίδια την πόλη πέφτει, χωρίς να στρώνει κάθε χρόνο τις ημέρες των Χριστουγέννων. Αδιάβροχα παπούτσια με καλή σόλα και ένα αντιανεμικό από πάνω κάνουν τη διαφορά περισσότερο από ένα βαρύ παλτό.

Μονοήμερες γύρω και πρακτικά

Το Νυμφαίο απέχει λίγο πάνω από μία ώρα με το αυτοκίνητο. Είναι πέτρινο χωριό σε υψόμετρο, με το καταφύγιο αρκούδας του Αρκτούρου λίγο έξω από τον οικισμό. Θέλει μια ολόκληρη μέρα. Οι Πρέσπες απέχουν περίπου πενήντα χιλιόμετρα από ορεινό αλλά ασφαλτοστρωμένο δρόμο, με πολλές στροφές, οπότε υπολόγισε περισσότερο χρόνο από όσο δείχνει ο χάρτης. Για σκι, τα χιονοδρομικά της Δυτικής Μακεδονίας είναι σε κοντινή απόσταση και τα βλέπεις αναλυτικά στον οδηγό για τους χιονοδρομικούς προορισμούς.

Η Καστοριά απέχει λίγο πάνω από δύο ώρες από τη Θεσσαλονίκη μέσω Εγνατίας και περίπου πεντέμισι ώρες από την Αθήνα. Έχει και αεροδρόμιο, με περιορισμένες όμως συνδέσεις. Δύο διανυκτερεύσεις αρκούν για την πόλη και τα έθιμα. Με τρεις χωράει και μία μονοήμερη στο Νυμφαίο ή στις Πρέσπες.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε ανάβουν οι κλαδαριές;

Στις 23 Δεκεμβρίου, το βράδυ, σε γειτονιές της πόλης και σε χωριά του νομού. Τα Κόλιαντα ξεκινούν αμέσως μετά, από τα μεσάνυχτα της ίδιας ημέρας.

Τα Ραγκουτσάρια γίνονται τα Χριστούγεννα;

Όχι. Είναι το καρναβάλι της Καστοριάς και γίνεται από τις 6 ως τις 8 Ιανουαρίου, με έναρξη το απόγευμα των Θεοφανείων.

Γίνεται εκδήλωση για την αλλαγή του χρόνου στην Καστοριά;

Ναι. Ο δήμος οργανώνει υπαίθριο πάρτι με ζωντανή μουσική σε κεντρική πλατεία της πόλης, από τις έντεκα το βράδυ. Η πλατεία ανακοινώνεται κάθε χρόνο στο εορταστικό πρόγραμμα του δήμου.

Πόσες ημέρες χρειάζεται η Καστοριά τις γιορτές;

Δύο διανυκτερεύσεις καλύπτουν την παλιά πόλη, τις εκκλησίες, τη λίμνη και τα έθιμα. Η τρίτη χρειάζεται μόνο αν θέλεις εκδρομή στο Νυμφαίο ή στις Πρέσπες.

Χιονίζει στην Καστοριά τα Χριστούγεννα;

Χιονίζει, χωρίς εγγύηση ότι θα στρώσει μέσα στην πόλη τις συγκεκριμένες ημέρες. Η υγρασία της λίμνης κάνει το κρύο πιο αισθητό από όσο δείχνει η θερμοκρασία.

Λειτουργεί το Σπήλαιο του Δράκου τον χειμώνα;

Λειτουργεί με μειωμένο ωράριο και λιγότερες ημέρες. Επιβεβαίωσε τηλεφωνικά πριν πας, επειδή το πρόγραμμα αλλάζει μέσα στη σεζόν.

Πού γίνεται ο εορταστικός στολισμός;

Στην πλατεία Ομονοίας με το δέντρο της πόλης, στους πεζόδρομους γύρω από τη Μητροπόλεως και στην παραλίμνια ζώνη, όπου στήνεται και το θεματικό πάρκο.

Αν θέλεις να δεις τις κλαδαριές και τα Κόλιαντα χωρίς να οργανώσεις μόνος σου μετακίνηση και διαμονή μέσα στις γιορτές, δες τις οργανωμένες εκδρομές για τα Χριστούγεννα και τις αναχωρήσεις που τρέχουν αυτή την περίοδο.